Saothair Ghotacha
Bhaile Átha Cliath

I mBaile Átha Cliath a rugadh Charles Maturin ar 25 Meán Fómhair 1780. Ba Húgánaigh a mhuintir a theith ón Fhrainc tar éis chúlghairm Fhorógra Nantes (1685). Ba chéimí de chuid Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath é, agus ceapadh é ina shagart i Séipéal Naomh Peadar, Sráid Aungier, sa bhliain 1806.

Ar dtús thug Maturin faoin scríbhneoireacht chun cur lena thuarastal beag mar shagart, cé gur chuir a cháil mar scríbhneoir ait de scéalta rómánsacha bac air ó ardú céime a fháil laistigh den Eaglais. Bhí cáil air as a gháifeacht ghinearálta, a éadaí áiféiseacha, agus a ghrá don rince, fiú faoi sholas an lae. 

Léiríonn a shaothar an t-aistriú ón rómánsabíocht ghotach go scríbhneoireacht ghotach na linne seo. Is dá úrscéal Melmoth the Wanderer (1820), a leagan de mhargadh Faust, is fearr cuimhne ar Maturin. Líomhnaítear gur chum sé an t-úrscéal seo agus arán comaoineach greamaithe dá bhaithis mar chomhartha do dhaoine eile gan cur isteach air. Fuair ​​Maturin bás de ródháileog ládanaim ar 30 Deireadh Fómhair 1824 ina theach cónaithe ag 37 Sráid Eabhrac, agus cuireadh i Reilig Naomh Peadar é.

Caisleáin ar chuma na scríbe, manaigh bhithiúnta, ban-oidhrí faoi ghéarleanúint – níl anseo ach roinnt de na cleasa gotacha is so-aitheanta sa litríocht rómánsach. Go bunúsach, is ionann an scéal gotach agus giotaí ón am atá thart a bheith ag briseadh isteach san am i láthair, cuimhní agus trámaí atá brúite faoi chois ag filleadh ar an aigne.

Bhí na scéalta rómánsacha Angla-gotacha ón ochtú haois déag, a raibh tóir ag Horace Walpole, Matthew ‘Monk’ Lewis, agus Anne Radcliffe orthu, suite i gclochair agus i gcaisleáin i gceantair choimhthíocha san imigéin, na heachtraí ag titim amach go sábháilte i dtír i bhfad i gcéin agus i dtréimhse i bhfad siar. Ba é Melmoth the Wanderer (1820) le Charles Maturin an t-úrscéal deiridh de na mór-úrscéalta gotacha sin, cé go gcuireann an fócas ann ar sceimhle síceolaíochta cor nua sa stíl scríbhneoireachta a mhaireann go dtí an lá inniu. 

Ba le linn don daonra a bheith ag méadú agus an tslí mhaireachtála uirbeach a bheith ag éirí níos coitianta le linn réabhlóid thionsclaíoch an naoú haois déag a tháinig an scéal Gotach uirbeach ar an saol. Bhí uafáis na scríbhneoireachta gotaí ag titim amach i bhfad níos gaire don bhaile anois.

Rugadh Joseph Sheridan Le Fanu ar 28 Lúnasa 1814 ag 45 Sráid Dhoiminic Íochtarach, Baile Átha Cliath. Ba d’uaisle na nÚgónach a mhuintir. I 1826 d’aistrigh a mhuintir go Abington, Luimneach, áit a raibh a athair ina mhinistir in Eaglais na hÉireann.

Tar éis dó staidéar a dhéanamh ar an léann clasaiceach i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, d’éirigh le Le Fanu i scrúduithe an bharra in 1839, ach níor chleacht sé an dlí riamh. Bhí sé bisiúil mar iriseoir, mar úrscéalaí, mar eagarthóir agus mar scríbhneoir gearrscéalta. I measc na saothar gotach a scríobh sé bhí scéalta taibhsí, mar ‘Green Tea’ (1869) agus ‘The Familiar’ (1872), agus an t-úrscéal mistéire atá suite i seomra glasáilte, Uncle Silas (1864). Scríobh sé Carmilla, an novella vaimpír a spreag Bram Stoker, ina dhiaidh sin i 1872.

As 1856 amach, d’íoc Le Fanu cíos in áras theaghlach a mhná chéile, Susanna Bennett, ag 18 Cearnóg Mhuirfean. Tar éis bás tobann Susanna sa bhliain 1858, chúlaigh Le Fanu as comhluadar daoine de réir a chéile, agus tugadh ‘The Invisible Prince (An Prionsa Dofheicthe)’ air mar gheall ar a annaimhe a d’fheictí é. 

Fuair ​​Le Fanu bás sa bhaile ar 7 Feabhra 1873. Tá sé curtha i Reilig Mount Jerome, Baile Átha Cliath. 

In áit na rudaí ba mhó a ghoil agus a chuir imní ar dhaoine a léiriú i dtréimhse i bhfad siar, mhéadaigh uafás na dtarluithe osnádúrtha nuair a suíodh iad i gcathair sa naoú haois déag. Chuir an fhoirm ghotach nua seo na rudaí a rinne buartha do dhaoine sa saol nua seo in iúl, leithéidí maireachtáil i measc strainséirí, agus na spásanna casta a bhí coitianta i gcathracha agus i gceantair thionsclaíocha, a d’fhág daoine scoite amach ó chéile. 

Cosúil leis na caisleáin agus na clochair thaibhsiúla a bhí coitianta sna leabhair rómánsacha a ghabh rompu, chuir ailtireacht na cathrach go mór leis an mbraistint chontúirte a bhí coitianta sna húrscéalta gotacha. Sna 1840í, scríobh Joseph Sheridanscéalta taibhsí a bhí suite i mBaile Átha Cliath agus i Londain; chuir sé a chuid taibhsí ar bhusanna capaill agus ar thraenacha, agus scaoileadh amach iad ar shráideanna na cathrach. 

Ar ndóigh, fuarthas inspioráid i gcónaí ó neamhshaoltacht na bhfinscéalta Ceilteacha agus ó iargúltacht na tuaithe, agus scríobh  Le Fanu – cosúil le Charles Maturin agus Elizabeth Bowen – úrscéalta faoin ‘teach mór’ a bhí suite in eastáit iargúlta tuaithe na nAngla-Éireannach.

Rugadh Bram Stoker ag 15 Corrán Marino, Baile Átha Cliath ar 8 Samhain 1847. Chaith Stoker na chéad seacht mbliana dá shaol tinn ina leaba, cé nach fios céard a bhí air. Is cosúil gur spreag na blianta seo a shamhlaíocht. D’insíodh a mháthair Charlotte scéalta béaloidis agus scéalta osnádúrtha dó, a bhí bunaithe ar an eipidéim chalair a chonaic sí mar chailín óg i Sligeach. Ba as na scéalta seo a fáisceadh Dracula (1897), scéal faoi thógáil ghalair agus daoine neamh-mharbha trínar tugadh isteach an carachtar is buaine agus is so-aitheanta sa litríocht ghotach.

D’fhreastail Stoker ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, sular ceapadh ina státseirbhíseach é i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, ionad riaracháin na Breataine. Phós sé Florence Balcome, spéirbhean ar shiúil Oscar Wilde amach léi uair amháin, i 1878 ag Séipéal Naomh Anna, Baile Átha Cliath. An bhliain chéanna, bhog Stoker go Londain chun bheith ina bhainisteoir ar Amharclann Lyceum Henry Irving. 

Bhásaigh ​​Stoker tar éis sraith strócanna ag 26 Cearnóg San Seoirse, Londain ar 20 Aibreán 1912. Tá a luaithreach curtha i gCréamatóiriam Golders Green, Londain.

Is minic a shuigh scríbhneoirí Éireannacha an naoú haois déag a gcuid ficsin lasmuigh dá dtír dhúchais. D’fhéadfaí an cinneadh seo a chur síos go páirteach do ghanntanas airgid agus don iarracht pobal léitheoireachta a mhealladh sa Bhreatain. Ba mhinic a bhog scríbhneoirí Éireannacha go Londain chun leas a bhaint as na deiseanna fairsinge sóisialta agus eacnamaíocha thall. D’fhéadfaí coinbhinsiúin ghotacha a úsáid chun cíoradh faoi rún a dhéanamh ar pholaitíocht agus ar chultúr na hÉireann, agus ar an imní agus iarmhairtí na cumhachta impiriúla.

Is cinnte gur spreag spásanna imeallacha na Trasalváine samhlaíocht Bram Stoker ina óige; rinne sé taighde ar Vlad Tepes, an inspioráid stairiúil don Chunta Dracula, i Leabharlann Marsh, Baile Átha Cliath i 1866-1867. I saothar Stoker, téann an Cunta ardaicmeach ar bhád ó imeall Oirthear na hEorpa go Whitby, Yorkshire, Sasana agus as sin go lár impiriúil Londan. Mar imirceach, braitheann sé vaimpíreachas tógálach Dracula ag bagairt ar chathair Londain, agus sna húrscéalta, feictear an baol go ndéanfar sochaí ársa, phiseogach, neamhshibhialta de.

Scrúdaíonn an léarscáil seo le Iulia Molnar, iarrthóir PhD ag Ionad Anailísíochta Chultúrtha UCD, an tábhacht a bhaineann le turas Jonathan Harker go dtí an Trasalváin, áit a gcuireann sé ar chumas an Chunta, i ngan fhios do Jonathan, aistriú go Londain. (As ERC 61893 VICTEUR, Ionad UCD um Anailísíocht Chultúrtha.)

Rugadh Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde ar 16 Deireadh Fómhair 1854 ag 21 Ardán an Iarthair, Baile Átha Cliath. Daoine móra ab ea a thuismitheoirí, Sir William agus an Bhantiarna Jane ‘Sperenza’ Wilde, i gcomhluadar intleachtúil agus liteartha Bhaile Átha Cliath sa naoú haois déag, agus ba nós le Sperenza salon ealaíonta a óstáil ina dteach ag 1 Cearnóg Mhuirfean.

Tar éis dó céim den scoth a bhaint amach i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, bronnadh scoláireacht ar Wilde chun freastal ar Choláiste Mhaigdiléana, Oxford. Bhí cáil air mar dhrámadóir móréilimh sular fhoilsigh sé The Picture of Dorian Gray (1891). Is éagsúlú an t-úrscéal gotach seo ar an socrú diabhlaí agus tá macallaí ann de shaothar osnádúrtha Charles Maturin, ar sinsean-uncail cleamhnais de chuid Wilde é. 

Sa bhliain 1895 ciontaíodh Wilde i ró-mhígheanas as a chaidreamh gnéis le fir. Chaith Wilde seal i bPríosún Reading sula ndeachaigh sé ar imirce chun na Fraince. Bhí cónaí air faoin ainm Sebastian Melmoth, i gcuimhne ar neamhurchóid Naomh Sebastian agus a chiontaí a bhí drochdhuine Maturin. Fuair ​​sé bás ar 30 Samhain 1900 i bPáras na Fraince, áit a bhfuil sé curtha i Reilig Père Lachaise.

Tá tróp an deoraí Bhíobalta agus mhiotasaigh le feiceáil anseo i bhfoirm an tsiúlóra sráide, an flâneur atá ar a shuaimhneas, agus an fear sa slua. Is minic gur fir den uasaicme iad na figiúirí seo a sháraíonn teorainneacha sóisialta sa tóir ar eolas ó thaithí, agus bogann siad go réidh idir an uasaicme agus an íos-aicme. Choisc tuairimí na Victeoiriach den rud a bhí cuí d’fhir agus do mhná, mná meánaicmeacha agus uasaicmeacha ó bhogadh idir aicmí leis an tsaoirse chéanna. 

Ina úrscéal Melmoth the Wanderer (1820), is eiseamláir é Charles Maturin den taistealaí diabhlaí a thrasnaíonn aigéin agus mór-ranna. Déantar an deoraí mallaithe a athchruthú in bildungsroman, nó úrscéal faoi theacht in inmhe Wilde, The Picture of Dorian Gray(1891). Eiseamláir den deoraí gotach is ea Dorian, agus téann sé sa tóir ar mhothúcháin nua trí chuairt a thabhairt ar neadacha codlaidínigh sa Taobh Thiar bocht de Londain, áit a gcasann sé ar sheachránaigh eile, mar dhea – oibrithe gnéis, andúiligh codlaidíní, agus fir siúil.

Rugadh Dorothy Macardle ar 7 Márta 1889, i nDún Dealgan, Contae Lú do theaghlach saibhre grúdaireachta. D’fhreastail sí ar Choláiste Alexandra ag Ardán Phort an Iarla, Baile Átha Cliath sula ndeachaigh sí i mbun céime sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. 

Gabhadh Macardle, gníomhaí frith-chonartha le linn Chogadh Cathartha na hÉireann, ag ceanncheathrú Shinn Féin ag 23 Sráid Suffolk, Baile Átha Cliath i mí na Samhna 1922. Chaith sí sealanna i bPríosún Mhuinseo, i bPríosún Chill Mhaighneann, agus in Aontas Bhaile Átha Cliath Thuaidh idir 1922-1923. Cuireadh i bpríosún í in éineacht le scríbhneoirí agus gníomhaithe suntasacha eile, lena n-áirítear an sufraigéid agus an t-aisteoir Maud Gonne, lenar chónaigh sí ag 73 Faiche Stiabhna, Baile Átha Cliath.

Fad a bhí sí sa phríosún, scríobh Macardle dialanna mionsonraithe agus an bailiúchán scéalta dar teideal: Nine Stories of Ireland (1924). Scríobh sí trí úrscéal osnádúrtha níos déanaí: Uneasy Freehold (1944), a bhí mar bhonn don scannán clasaiceach uafáis The Uninvited (1944), The Unforeseen (1946), agus Dark Enchantment (1953). 

Ar an 23 Nollaig 1958, bhásaigh Macardle d’ailse dhrólainne agus cuireadh í i Reilig Naomh Fionntán, Binn Éadair, Baile Átha Cliath.

Tá cúis ann gur nós le daoine scéalta taibhsí a insint timpeall tine oscailte ar oíche chiúin, dhorcha: mar is amhlaidh i gcás síscéalta agus miotais osnádúrtha, tá taibhsí fréamhaithe i gcultúr shaol na ndaoine. Is gné den saol nua-aimseartha é an scéal taibhsí liteartha, áfach, a tháinig chun cinn i gcomhthráth le dúil sa tréimhseachán i measc na Victeoiriach. I gcnuasach scéalta Dorothy Macardle, dar teideal Earthbound (1924), roinntear gach scéal mar theist phearsanta idir grúpaeisimirceach Éireannach in Philadelphia, gléas frámaíochta a chaomhnaíonn bunús an scéil taibhsí mar fhoirm labhartha seachas mar fhoirm scríofa. 

Maireann scéalta taibhsí mar sheánra scéalaíochta toisc, go páirteach, gur daoine mealltacha tairseachúla iad na taibhsí a thrasnaíonn an deighilt  idir an saol agus an bás; léiríonn siad an chontrárthacht idir an t-am atá thart agus an lá atá inniu ann, agus brúnn siad cuimhní agus ciontacht, a bhí brúite faoi chois, chun tosaigh san insint. Trí theorainneacha a shárú, léiríonn na  taibhsí seo saincheisteanna polaitiúla agus sóisialta i bhfoirm dhrámata.

Rugadh Elizabeth Bowen ag 15 Plás Herbert, Baile Átha Cliath ar 7 Meitheamh 1899. Tá cáil uirthi as a ficsean in aimsir an chogaidh, agus mar dhuine de na húinéírí talún Angla-Éireannacha, as a cuid úrscéalta faoin ‘teach mór’. 

Chónaigh Bowen i Londain le linn an Blitz, agus d’oibrigh sí mar mhaor aer-ruathair i Marylebone agus í ag tuairisciú go rúnda do rialtas na Breataine ar neodracht na hÉireann. Feictear timpeallachtaí taibhsiúla ina bailiúchán scéalta aimsir an chogaidh The Demon Lover (1945) agus san úrscéal aimsir an chogaidh The Heat of the Day (1948) trína bhfiosraítear na teorainneacha idir an saol agus an bás. Déantar tuilleadh forbartha ar théamaí na tairsiúlachta ina húrscéal, The Last September (1929), faoin meath a tháinig ar eastáit Angla-Éireannacha. 

Bhí meas ag Bowen ar Joseph Sheridan Le Fanu, agus scríobh sí an réamhrá dá úrscéalta Uncle Silas (1864) agus The House by the Churchyard (1863), nuair a athfhoilsíodh iad i gclúdaigh nua-aimseartha, agus dhírigh sí ar na tréithe aisteacha Angla-Éireannacha iontu. 

Fuair ​​Bowen bás den ailse scamhóg i Londain ar an 22 Feabhra 1973. Tá sí curtha in Éirinn i Séipéal Naomh Colmán, An Fhairche, Corcaigh, gar d’iargheata eastát a muintire, Cúirt Bowen.

Sa scéal gotach uirbeach, ghabh tithe baile ar cíos, árasáin roinnte, agus seomraí suanleasa áit na gcaisleán taibhsí sa ré rómánsach. Léiríonn na spásanna seo ar cíos, a bhí á n-áitiú ag daoine anaithnide nó ar chónaigh daoine anaithnide iontu cheana, neamhbhuaine, míshocracht agus na contúirtí a bhaineann le bheith gan ainm laistigh de sféar na cathrach. 

Is slí iad scéalta taibhsí ina bhfuil taibhse i lóistín ar cíos le hiniúchadh breise a dhéanamh ar imní maidir le príobháideacht agus cearta maoine. Is cinnte go mbeadh na praghsanna fíor-arda ar thithe agus an t-údar imní a ghabhann le geilleagar cíosa na cathrach anois mar chuid d’aon scéal taibhsí a shuífí i mBaile Átha Cliath sa lá atá inniu ann.

Is minic gur siombailí de chur isteach ar an saol príobháideach iad scéalta faoi ionraí ar thithe, cibé an spioraid mhioscaiseacha nó neacha níos saolta is cúis leis. Sa leabhar ‘The Demon Lover’ (1945) scríobhann Elizabeth Bowen faoi ionradh ar theach i Londain aimsir an chogaidh, ina dtagann an teaghlach núicléach ann faoi bhagairt ó thráma sna laethanta atá thart. Tá clú agus cáil ar Bowen, dála Charles Maturin agus Joseph Sheridan Le Fanu, as an insint dhrámata a rinne sí ar mheath chumhacht na nAngla-Éireannach in aghaidh chúlra d’eastát mór aonraithe ‘teach mór’ atá gan oidhre, agus a bhfuil míghníomhartha na sinsear ag cur isteach ar shaol na ndaoine ann.

Is i mBaile Átha Cliath a rugadh cuid de na scríbhneoirí osnádúrtha is mó tionchair ar domhan. Ó Charles Maturin go ElizabethBowen, chuir an traidisiún gotach agus taibhsiúil go mór le traidisiún liteartha na tíre. Tá oidhreacht na vaimpírí, na dtaibhsí, agus na neamh-mharbh mar chuid bhuan den chultúr, agus tá an traidisiún beo go dtí an lá inniu. 

Le blianta beaga anuas, tá scríbhneoireacht na mban Éireannach, cosúil le Sara Maria Griffin agus Sophie White, tar éis leas a bhaint as foirmeacha gotacha den rud atá millteanach nó náireach chun léiriú a thabhairt ar eispéiris mná a bhfuil tabú ag gabháil leo, ar an máithreachas agus ar an ngnéasacht. Tá daoine a scríobhann cuimhní cinn gotacha, dála Dhoireann Uí Ghríofa, tar éis leas a bhaint as an taibhreamh chun léirscrios stairiúil a fhiosrú, agus tá an traidisiún taibhsiúil múscailte ag Seán Hewitt freisin ina léiriú tochtmhar ar fhéiniúlachtaí aite agus ar stair uirbeach. 

Tá stíl ghotach na hÉireann ag forbairt, agus léiríonn sé a ábhartha atá an traidisiún gotach ó thaobh meafair chumhachtacha a sholáthar do rudaí a dhéanamh buairt do dhaoine agus iad i gcomhluadar, don imeallú agus do stair an líon daoine sin a chaith saol ar an imeall.